بنابراين ، نظر دوم اين است كه جامعه فرد را مىسازد ولى در عين حال - به قول نويسنده - حسابى نظير قصهء مرغ و تخم مرغ در كار است كه آيا مرغ از تخم مرغ است يا تخم مرغ از مرغ ؟ جواب اين است : هر دو ، مرغ از آن تخم مرغ است و آن تخم مرغ ديگر از اين مرغ . يعنى بايد گفت جامعه فرد را مىسازد ، منتها فرد نيز به اعتبار شخصيت اجتماعىاش جامعه را مىسازد زيرا افراد ديگر را مىسازد كه از افراد ديگر جامعه تشكيل مىشود . تركيب جامعه از افراد ، حقيقى است يا اعتبارى ؟ مىگويد آيا فرد جامعه را مىسازد يا جامعه فرد را مىسازد ؟ اين بحث ، بحث خوبى است كه در كتب جامعه شناسى هم آن را طرح كرده‌اند . ما زمانى خودمان در انجمن پزشكان و مهندسين مسأله‌اى را طرح كرديم ، بعد اتفاقاً ديدم كه جامعه شناسان غربى هم تقريباً به همين شكل قضيه را طرح كرده‌اند . ما با زبان فلسفى خودمان به اين شكل طرح مىكنيم : آيا تركيب جامعه از افراد يك تركيب حقيقى است يا يك تركيب اعتبارى ؟ تركيب حقيقى آنجاست كه عناصرى طبيعى در يكديگر اثر بگذارند و يك نوع فعل و انفعال بينشان صورت بگيرد و بعد يك حالت جديد به وجود بيايد كه به آن بگوييم مركّب ، مثل همهء تركيباتى كه در طبيعت به وجود مىآيد . مثلًا آب يك مركّب حقيقى است كه از تركيب دو عنصر ساده‌تر [ به وجود آمده است . ] اين دو عنصر ساده وقتى با يكديگر تلاقى مىكنند ، در يكديگر نوعى اثر مىگذارند ، فعل و انفعالى صورت مىگيرد و از اين فعل و انفعال يك پديدهء جديد به نام « آب » به وجود مىآيد كه واقعاً پديدهء جديد است . اين را مىگوييم مركّب حقيقى . مركّب اعتبارى آن است كه اگر ما شيئى را يك مركّب حساب مىكنيم واقعاً تركيبى ميان افراد نيست ، فقط اجتماع است ، يعنى يك جا جمع شدن است نه بيش از اين . درختهاى يك باغ هركدام فقط خودش براى خودش هست ؛ يعنى وجود اين درخت در اينجا هيچ اثرى در وجود آن درخت ديگر ندارد ، هركدام مستقلًا از خاك و آب و هوا و نور استفاده مىكنند ، فقط يك جا جمع هستند . گوسفندان يك گلّه نيز فقط با هم در يك جا جمع هستند ، اين آب خودش را مىخورد و علف خودش را مىچرد و آن آب خودش را مىخورد و علف خودش را مىچرد بدون اينكه روى يكديگر اثر بگذارند . اينها را مركّب اعتبارى مىگوييم . در باب جامعهء انسانها اين سؤال هست : آيا افراد انسان كه يك جامعه را تشكيل مىدهند به صورت يك مركّب واقعى در مىآيند ؟ يعنى جامعه يك مركّب واقعى است و افراد به منزلهء عناصرى كه بعد از تركيب در ضمن مركّب هستند ؟ يا نه ، جامعه هيچ فرقى با اجتماع درختها و غيره ندارد ، فقط زندگى در كنار يكديگر است ؟